Nieprzestrzeganie praw osób LGBT+ jest częścią kryzysu praworządności w Polsce – raport KE „Rule of Law” już dostępny
Raport Rule of Law to coroczny raport Komisji Europejskiej dotyczący stanu praworządności w państwach członkowskich UE. W trakcie prac nad raportem KPH razem z innymi organizacjami zwróciło uwagę, że nieprzestrzeganie praw osób LGBT+ jest częścią kryzysu praworządności w Polsce. KE w raporcie odnotowała poprawę stanu praworządności w naszym kraju, zauważając jednocześnie obszary wymagające dalszych zmian.
O raporcie Rule of Law
Co roku Komisja Europejska przygotowuje raport dotyczący stanu praworządności w państwach członkowskich Unii Europejskiej. Raport opiera się na danych otrzymanych od państw członkowskich oraz grup interesariuszy, w tym organizacji społeczeństwa obywatelskiego działających na rzecz ochrony praw człowieka i praworządności. Informacje te są uzupełniane podczas wizyt osób reprezentujących Komisję Europejską w poszczególnych państwach członkowskich. Raport składa się z kilku części takich jak: wymiar sprawiedliwości, regulacje antykorupcyjne, pluralizm i wolność mediów oraz pozostałe kwestie instytucjonalne związane z kontrolą.
Wspólne stanowisko KPH i innych organizacji (joint submission)
KPH, wraz z Fundacją na Rzecz Kobiet i Planowania Rodziny FEDERA, konsultowało wspólne stanowisko międzynarodowych organizacji Centre for Reproductive Rights, ILGA-Europe i International Planned Parenthood Federation European Network (IPPF EN).
We wspólnym stanowisku zwrócono uwagę na konieczność dbania o przestrzeganie zasady praworządności z perspektywy praw reprodukcyjnych i praw osób LGBT+.
Dzięki KPH w joint submission znalazła się wzmianka m.in. o:
- nadużywaniu stanowiska przez Zbigniewa Ziobro jako Prokuratora Generalnego, m.in. poprzez złożenie skargi nadzwyczajnej w sprawie dotyczącej obrazy uczuć religijnych poprzez prezentowanie wizerunku Matki Boskiej Częstochowskiej z tęczową aureolą,
- braku ustawy i jednolitych procedur dotyczących procedury uzgodnienia płci, a praktyka sądów różni się w zależności odregionu Polski,
- mowie nienawiści wobec osób LGBT+ w mediach, w szczególności przed wyborami w październiku 2023 roku,
- uchwałach anty-LGBT i SLAPP (strategic lawsuits against public participation – strategiczne pozwy przeciwko partycypacji publicznej) wobec osób aktywistycznych z Atlasu Nienawiści,
- zmianach politycznych po wyborach w październiku 2023, w tym powołanie Ministry Równości i zmiana na stanowisku Rzeczniczki Praw Dziecka,
- braku implementacji przez Polskę orzecznictwa TSUE dotyczącego obowiązku ujawniania danych obu rodziców w dokumentach podróży dziecka.
KPH, wspólnie z innymi organizacjami, zaapelowało do Komisji Europejskiej m.in. o:
- wezwanie Polski do przerwania postępowań przeciwko osobom aktywistycznym, obrońcom_czyniom praw człowieka i personelowi medycznemu działającym na rzecz praw reprodukcyjnych,
- wezwanie Polski do uznania, że łamanie praw reprodukcyjnych i praw osób LGBT+ wynika z deficytu praworządności,
- jednoznaczne wezwanie polskiego rządu do realizacji wyroku ETPCz i sformalizowania związków osób tej samej płci,
- wezwanie polskiego rządu do uchylenia wszystkich istniejących w Polsce tzw. stref wolnych od LGBT,
- wezwanie Polski do znowelizowania Kodeksu karnego, aby zapewnić osobom LGBT+ ochronę przed mową nienawiści i przestępstwami z nienawiści.
Polska w tegorocznym raporcie
W części raportu dotyczącej Polski, zwrócono uwagę na wiele działań. M.in. odnotowano, że:
- polski rząd podejmuje działania zmierzające do poprawy przestrzegania praworządności w Polsce, np. zmiany w zakresie niezależności sędziowskiej czy zmiany w sektorze mediów publicznych. Jednocześnie odnotowano, że nadal zdarzają się SLAPPy wobec dziennikarzy;
- w Polsce nie ma poważnych zagrożeń dla praworządności, co uzasadnia zamknięcie tzw. procedury naruszenia wobec Polski;
- zaszły pozytywne zmiany, jeśli chodzi o działania w kierunku oddzielenia funkcji Ministra Sprawiedliwości od Prokuratora Generalnego, w obszarze niezależności sądownictwa i prokuratury oraz w obszarze wolności mediów;
- korzystne zmiany widoczne są również w obszarze działania organizacji LGBT+
W raporcie wspomniano o kwestiach, które podniosły organizacje (w tym KPH) we wspólnym stanowisku. Komisja Europejska odnotowała prace nad nowelizacją Kodeksu Karnego, wydanie przez RPO “przewodnika” w sprawach o uzgodnienie płci, o przeprosinach Adama Bodnara (patrz: Przeprosiny, prace nad ustawą o przestępstwach z nienawiści, nadzieje na partnerską współpracę – po spotkaniu w Ministerstwie Sprawiedliwości i przeprosiny dla osób LGBT+ w TVP info (patrz: Nie ma miejsca na homofobię w mediach publicznych – TVP musi przeprosić za “Inwazję”!).
Raport zwraca uwagę na to, że polski rząd pracuje nad zmianami prawnymi na rzecz implementacji wyroków sądów międzynarodowych, w tym również wyroku Europejskiego Trybunału Praw Człowieka z 12 grudnia 2023r. (patrz: Trybunał w Strasburgu nakazał Polsce uznanie praw par osób tej samej płci. Brak ochrony prawnej związków osób tej samej płci narusza Konwencję.)
“Mimo że rząd zobowiązał się do zapewnienia odpowiednich konsultacji w procesie stanowienia prawa, sam proces pozostawia obszary do poprawy” (“While the Government committed to ensure adequate consultations in the law-making process, room for further improvement remains.”) – czytamy w raporcie
W publikacji możemy również przeczytać rekomendacje dla Polski. Komisja Europejska zaleca, aby kontynuować praworządne działania m.in. w kierunku:
- niezależności funkcjonowania prokuratury (w tym też rozdzielenia stanowisk Ministra Sprawiedliwości i Prokuratora Generalnego),
- niezależności i efektywności śledztw,
- sprawiedliwego i transparentnego postępowania w zakresie licencji medialnych,
- ulepszania ram prawnych dla społeczeństwa obywatelskiego z uwzględnieniem standardów europejskich.
Zapoznaj się z treścią raportu “Rule of Law”
Wysłuchanie publiczne kandydatów_tek na urząd sędziego ETPCz
W Senacie odbyło się dziś wysłuchanie publiczne kandydatów i kandydatek na urząd sędziego Europejskiego Trybunału Praw Człowieka w Strasburgu. Był to jeden z ostatnich etapów procedury wyboru sędziego z ramienia Polski.
O procedurze wyboru osób kandydujących na urząd sędziego Europejskiego Trybunału Praw Człowieka
Polska, jako jedna z 47 państw-stron Europejskiej Konwencji Praw Człowieka, ma prawo do swojego przedstawiciela w ETPCz. Sędziowie są powoływani na jedną, 9-letnią kadencję i nie mogą być powołani na kolejną. Poprzedni sędzia, prof. dr hab. Krzysztof Wojtyczek, zakończył swoją kadencję 31 października 2021 roku. Od tego czasu Polska trzykrotnie bezskutecznie próbowała wybrać nowego sędziego, a kandydatury były odrzucane przez Zgromadzenie Parlamentarne Rady Europy.
W celu wyboru kandydata_tki na urząd sędziego ETPCz, Minister Spraw Zagranicznych powołał Zespół ds. wyłonienia kandydatów z ramienia Rzeczypospolitej Polskiej na urząd Sędziego Europejskiego Trybunału Praw Człowieka. Dokumenty nadesłane przez osoby zainteresowane zostały przeanalizowane pod względem formalnym, a następnie kandydaci i kandydatki odbyli_ły rozmowy z lektorami i Zespołem w celu weryfikacji znajomości języków urzędowych Rady Europy. Wyłoniono 26 osób (14 kobiet i 12 mężczyzn) po weryfikacji formalnej. W drodze głosowania Zespół wyłonił trzy osoby kandydujące na urząd sędziego ETPCz i trzy osoby “rezerwowe”.
4 lipca 2024 roku zakończył się etap opiniowania listy osób kandydujących przez Panel Doradczy Rady Europy ds. wyłonienia kandydatów na wybór na stanowisko sędziego Europejskiego Trybunału Praw Człowieka. 29 lipca lista z nazwiskami osób kandydujących została przedstawiona Sekretarzyni Generalnej Zgromadzenia Parlamentarnego Rady Europy. Dzisiejsze wysłuchanie publiczne kandydatów_tek w Senacie to jeden z ostatnich etapów procedury w Polsce.
Osobami kandydującymi z Polski na urząd sędziego ETPCz są: adw. dr Anna Adamska-Gallant, dr hab. Małgorzata Wąsek-Wiaderek oraz dr hab. Adam Wiśniewski.
KPH wzięło udział w dzisiejszym wysłuchaniu publicznym
KPH jest zaangażowane w wybór sędziego, dlatego dzisiaj pojawiłyśmy się na wysłuchaniu publicznym w Senacie oraz na etapie rozmów razem ze Stowarzyszeniem Miłość Nie Wyklucza, zaapelowali_łyśmy do osób kandydujących o ujawnienie się i nadesłanie odpowiedzi na pytania dotyczące równości małżeńskiej, granic wolności wypowiedzi, równouprawnienia osób transpłciowych oraz skutków grudniowego wyroku w sprawie Przybyszewska i in. przeciwko Polsce (patrz: Miłość Nie Wyklucza i KPH pytają osoby kandydujące do ETPCz o prawa osób LGBT+). Na apel odpowiedziała tylko jedna osoba.
Podczas dzisiejszego wysłuchania publicznego, osoby reprezentujące KPH (adw. Marcin Pawelec-Jakowiecki oraz Annamaria Linczowska), zadały pytania osobom kandydującym dotyczące m.in. dopuszczalności pozwów typu SLAPP (strategic lawsuits against public participation – strategiczne pozwy przeciwko partycypacji publicznej) i granic wolności słowa w kontekście przeciwdziałania mowie nienawiści na gruncie Europejskiej Konwencji Praw Człowieka i orzecznictwa ETPCz.
Cieszymy się, że na spotkaniu padło dużo pytań i było obecnych tak wiele organizacji m.in. Helsińska Fundacja Praw Człowieka, Wolne Sądy, Parlament Młodych, Wolność od Religii.
KPH dba o to, aby prawa człowieka były respektowane, a Europejska Konwencja Praw Człowieka przestrzegana. Nie mamy wątpliwości, że prawa osób LGBT+ są nierozerwalną częścią praw człowieka i są chronione przez Europejską Konwencję Praw Człowieka i system Rady Europy.
Aplikuj do programu grantowego: “Wspólnymi siłami budujemy równość: wsparcie i rozwój dla lokalnych grup i organizacji LGBT+”
KPH rusza z funduszem regrantingowym, którego celem jest wzmocnienie potencjału lokalnych grup i organizacji działających na rzecz społeczności LGBT+, w szczególności na rzecz dzieci i młodzieży LGBT+, osób transpłciowych, niebinarnych oraz interpłciowych, w miejscowościach do 250 tys. mieszkańców.
“Program jest świetną szansą dla grup i organizacji, które nie mają dużego doświadczenia w zarządzaniu funduszami i grantami do rozwinięcia skrzydeł i realizacji wymarzonych inicjatyw. Zależy nam na odpowiedzi na realne, lokalne potrzeby, dlatego zostawiamy dużą dowolność i jesteśmy otwarci na pomysły oraz inicjatywy, które odpowiadają na trudności z jakimi mierzą się osoby LGBT+ w mniejszych miejscowościach i gminach. Szczególne wyzwania obserwujemy w województwach takich jak lubelskie, warmińsko-mazurskie, małopolskie, podlaskie i podkarpackie
KPH nieustannie stara się wzmacniać i wspierać ruch LGBT+, tworzyć przestrzeń do rozwoju
i promować działania, które mają pozytywny wpływ na społeczności lokalne. Pragniemy, aby każda grupa i organizacja miała możliwość stworzenia bezpiecznego i przyjaznego środowiska dla osób LGBT+, gdziekolwiek się znajdują.” – mówi Magdalena Więch, koordynatorka programowa ds. wsparcia ruchu.
Co jest naszym celem?
Fundusz ma na celu wzmocnienie grup i organizacji LGBT+ oraz ich działań na rzecz poprawy sytuacji osób LGBT+. Dążymy do wspierania i integracji społeczności LGBT+ w małych miejscowościach i gminach w Polsce.
Kto może aplikować?
Zapraszamy do składania wniosków organizacje, grupy i kolektywy (minimum 3 osobowe), które:
- działają na rzecz poprawy sytuacji i praw osób LGBT+, w szczególności dzieci i młodzieży LGBT+, osób transpłciowych, niebinarnych oraz interpłciowych,
- są związane z lokalną społecznością LGBT+ i odpowiadają na jej potrzeby, ze szczególnym uwzględnieniem grup i organizacji koncentrujących się na pomocy psychologicznej, wsparciu w procesie tranzycji oraz przeciwdziałaniu transfobii,
- angażują się w budowanie bezpiecznych przestrzeni dla osób LGBT+ w swojej społeczności.
- mieszczą się i prowadzą działania w miejscowościach do 250 tys. mieszkańców, ze szczególnym uwzględnieniem województw: lubelskiego, warmińsko-mazurskiego, małopolskiego, podlaskiego i podkarpackiego,
- mają niewielkie doświadczenie w realizacji grantów i chcą rozwijać swoje umiejętności prowadzenia projektów ze wsparciem KPH,
- są otwarte na rozwijanie swojej wiedzy i umiejętności w obszarze komunikacji (np. komunikacja w social mediach) oraz na budowanie współpracy w ramach ruchu na rzecz praw osób LGBT+.
Zachęcamy grupy i organizacje do budowania lokalnych partnerstw i składania indywidualnych wniosków wraz z oznaczeniem, że są one częścią większych inicjatyw realizowanych w tymże partnerstwie.
Jakiego rodzaju działania mogą być finansowane?
- wsparcie psychologiczne (np. grupy wsparcia, sesje terapeutyczne),
- edukacja (warsztaty, szkolenia, spotkania networkingowe),
- kultura i integracja społeczna (koncerty, wystawy czy spotkania autorskie oraz tworzenie bezpiecznej przestrzeni dla lokalnej społeczności LGBT+).
Jaka jest wysokość grantu?
Wysokość grantu wynosi od 5 tysięcy do 12 tysięcy złotych.
Budżet i harmonogram
- Całkowita kwota na dofinansowanie projektów: 120 tys. złotych.
- Wysokość wsparcia dla jednego projektu: od 5 tys. do 12 tys. złotych.
- Termin nadsyłania wniosków (tj. aplikacje oraz budżet) upływa: 18 sierpnia 2024, 23:59 CEST
- Informacja o wyborze wniosków do realizacji: do 31 sierpnia, 23:59 CEST
- Termin rozpoczęcia projektu: nie wcześniej niż 1 października 2024.
- Termin zakończenia projektu: do 31 marca 2025.
- Termin złożenia ostatecznego sprawozdania: do 21 kwietnia 2025.
Jak się zgłosić?
Aby otrzymać grant, należy do 18 sierpnia do godz. 23:59 wypełnić i wysłać Formularz Google wraz z załączonym budżetem. W razie problemów z wypełnieniem, prosimy pobrać i przesłać wypełniony wniosek wraz z budżetem na wsparcieruchu@kph.org.pl z tytułem “WSPÓLNYMI SIŁAMI BUDUJEMY RÓWNOŚĆ: WSPARCIE I ROZWÓJ DLA LOKALNYCH GRUP I ORGANIZACJI LGBT+”.
Polecamy pobranie wniosku o grant i budżetu w formie roboczego pliku word i excel, wypełnienie ich w formie roboczej, a następnie przekopiowanie odpowiedzi do Formularza Google.
Zapraszamy do składania wniosków i dołączenia do nas w dążeniu do tworzenia bardziej inkluzywnego i wspierającego środowiska dla osób LGBT+ w Polsce.
Potrzebujesz pomocy w uzupełnieniu wniosku? Nie wiesz, czy Twój projekt może się ubiegać o grant? A może masz inne pytania? Zostaw swoje dane w formularzu, a pomożemy Ci przejść przez proces wnioskowania.
Więcej informacji na temat programu grantowego „Wspólnymi siłami budujemy równość” znajdziesz w regulaminie, zaproszeniu (CALL) i FAQ.
Zapoznaj się z polityką prywatności.
Program grantowy “Wspólnymi siłami budujemy równość: wsparcie i rozwój dla lokalnych grup i organizacji LGBT+” KPH jest realizowany dzięki wsparciu ILGA Europe.
Płeć jako złożony zespół cech – przeczytaj artykuł
Pojęcie “płeć” rozumiane jest jako złożony zespół cech biologicznych, psychospołecznych i kulturowych. Znaczenie słowa „płeć” będzie zależało od kontekstu i celu, w jakim się go używa. W związku z tym, omawiane aspekty płci mogą obejmować cechy biologiczne (m.in. płeć chromosomalna, gonadalna, gonadoforyczna, fenotypowa – trzeciorzędowe cechy płciowe, hormonalna, metaboliczna, zewnętrzne cechy płciowe), struktury społeczne oparte na płci (w tym role płciowe i społeczne) lub tożsamość płciową.
We współczesnej literaturze naukowej używa się dwóch terminów opisujących badania odnoszące się do płci – sex i gender. “Płeć” (ang. gender) jest terminem używanym do opisania konstruktu społeczno-kulturowego, który przypisuje określone role, zachowania, formy ekspresji, działania i związane z nimi atrybuty z biologicznymi cechami płciowymi. Zgodnie z tą definicją, pojęcia płeć społeczno-kulturowa (ang. gender) i płeć (ang. sex) nie zastępują się nawzajem. Stanowią one autonomiczne pojęcia używane do opisu dwóch różnych aspektów ludzkiego doświadczenia.
Przeczytaj więcej na ten temat
Transpłciowa kobieta złożyła skargę przeciwko Polsce. Europejski Trybunał Praw Człowieka orzekł w sprawie W.W.
ETPC orzekł w sprawie W.W. – Polska narusza postanowienia Europejskiej Konwencji Praw Człowieka w obszarze wykonywania kary pozbawienia wolności przez osoby transpłciowe. Potrzebujemy prawnego zabezpieczenia i wytycznych dotyczących postępowania z transpłciowymi osobami osadzonymi.
O sprawie
W.W., transpłciowa kobieta i obywatelka Polski złożyła skargę do Europejskiego Trybunału Praw Człowieka dotyczącą braku możliwości kontynuowania terapii hormonalnej w zakładzie karnym. Sprawa W.W. jak na dłoni ukazuje brak przygotowania więziennictwa w Polsce na odbywanie kary przez osoby transpłciowe oraz brak systemowych rozwiązań i wsparcia.
W momencie składania skargi W.W. przebywała w zakładzie karnym w Siedlcach. W dokumentach miała jeszcze dane męskie (przed korektą płci metrykalnej). Wtedy władze zakładu karnego odmówiły jej kontynuowania terapii hormonalnej podczas przebywania w więzieniu.
W.W. usłyszała od więziennej psycholożki, że nie ma szczęśliwych osób transpłciowych, po tym W.W. zaczęła się samookaleczać, w zakładzie karnym samodzielnie obcięła sobie jądra. Podczas leczenia w szpitalu, odmówiła przyjmowania hormonów męskich, a szpital odmawiał jej przyjmowania żeńskich.
Później, W.W. dostała zalecenie od seksuologa, żeby przyjmować żeńskie hormony – jednak zakład karny ich nie zapewniał, otrzymywała je od rodziny – społecznej matki.
Po przeniesieniu do Siedlec lekarz więzienny odmówił dalszego pozwalania na dostarczanie skarżącej leków hormonalnych aż do konsultacji z endokrynologiem. W.W. nie wiedziała, kiedy konsultacja się odbędzie, więc w konsekwencji oszczędzała leki, które miała, samodzielnie obniżając dawkę, żeby starczyło na dłużej.
Przed wydaniem wyroku w sprawie, Europejski Trybunał Praw Człowieka w trybie “środka tymczasowego” (intermin measure) nakazał Polsce zapewnienie W.W. leków hormonalnych, które W.W. otrzymywała w zakładzie karnym do końca odbywania kary.
Wyrok ETPC
W skardze do Europejskiego Trybunału Praw Człowieka skarżąca podniosła zarzuty naruszenia:
- art. 3 Konwencji – zakaz tortur i nieludzkiego lub poniżającego traktowania albo karania;
- art. 8 Konwencji – prawo do poszanowania życia prywatnego i rodzinnego;
- art. 2 Konwencji – prawo do życia;
- art. 13 Konwencji – prawo do skutecznego środka odwoławczego;
- art. 14 Konwencji – zakaz dyskryminacji.
W dzisiejszym wyroku ETPCz stwierdził, że uniemożliwienie kontynuowania terapii hormonalnej osadzonej W.W. stanowiło naruszenie art. 8 Europejskiej Konwencji Praw Człowieka.
- ETPCz zauważył, że u W.W. zdiagnozowano dysforię płciową, a przepisana jej hormonalna terapia zastępcza miała korzystny wpływ na jej zdrowie fizyczne i psychiczne (według opinii lekarskich), ETPCz przywołał też, że w oparciu o opinie lekarskie przerwanie terapii hormonalnej byłoby zagrażające jej zdrowiu (zarówno psychicznemu jak i fizycznemu) więc, jak podkreślił Trybunał, władze krajowe miały przed sobą mocne dowody wskazujące, że terapia hormonalna stanowi leczenie odpowiednie dla stanu zdrowia skarżącej oraz “Trybunał zauważa, że dyrektor więzienia uzasadnił swoją odmowę uwzględnienia wniosku skarżącego jedynie stwierdzeniem, że wymagana jest opinia endokrynologa. Jednocześnie leczenie zostało przerwane, zanim skarżąca mogła skonsultować się z endokrynologiem”
- ETPCz zwrócił uwagę, że mimo tego, że leczenie hormonalne zostało przerwane na krótki czas, skarżąca wcześniej przyjmowała jedynie połowę zalecanej dawki;
- ETPCz podkreślił, że skarżąca otrzymała niezbędną substytucję hormonalną dopiero po rozpatrzeniu przez ETPCz środka tymczasowego, a nie z powodu zmiany podejścia władz;
- ETPCz podkreślił, że W.W. jako transpłciowa osoba osadzona należy do kategorii szczególnie wrażliwej
- ETPCz stwierdził, że władzom nie udało się zachować właściwej równowagi pomiędzy konkurującymi interesami, w tym ochroną zdrowia skarżącej i jej interesem w kontynuowaniu terapii hormonalnej związanej ze zmianą płci. Konkludując, Trybunał miał na uwadze szczególną bezbronność skarżącej jako uwięzionej osoby transpłciowej przechodzącej procedurę zmiany płci, która wymagała zwiększonej ochrony ze strony władz. W związku z tym doszło do naruszenia art. 8 Konwencji;
Trybunał nie badał pozostałych zarzutów, stwierdzając, że wszystkie kwestie prawne zostały rozstrzygnięte powyżej.
Z mojego punktu widzenia doszło do naruszenia art. 3 EKPCz i to w związku z art. 14, czyli nieludzkie i niehumanitarne traktowanie, czy nawet w mojej ocenie tortury, których doświadczyła skarżąca, były motywowane tym, że jest ona osobą transpłciową, a nad tym zagadnieniem ETPCz w ogóle się nie pochylił – komentuje radczyni prawna Agata Bzdyń, reprezentująca skarżącą w sprawie.
Ten precedensowy wyrok potwierdza, że Polska narusza postanowienia Europejskiej Konwencji Praw Człowieka w obszarze wykonywania kary pozbawienia wolności przez osoby transpłciowe. Dzisiejszy wyrok potwierdził, że potrzebujemy większej wrażliwości i wytycznych Dyrektora Generalnego Służby Więziennej dotyczących postępowania z transpłciowymi osobami osadzonymi. KPH zabiega o wprowadzenie tych wytycznych, o czym rozmawiałyśmy na spotkaniu z wiceministrą Marią Ejchart. (patrz: Nowa jakość – KPH w Ministerstwie Sprawiedliwości).
Skarżącą W.W. reprezentowała r.pr. Agata Bzdyń. W sprawie, jako strony trzecie biorą udział Helsińska Fundacja Praw Człowieka, Transgender Europe i Rzecznik Praw Obywatelskich.
Chcemy równości, nie ogryzków – 11 lipca weź udział w demonstracji
Został już tylko jeden dzień do demonstracji pod Sejmem! W poniedziałek na rządowej stronie pojawiła się informacja, że projekt ustawy o związkach partnerskich został wpisany do wykazu prac legislacyjnych. Nie ma w nim przysposobienia, a od polityków i polityczek wiemy, że problemem dla PSL będą też ceremonie w urzędach stanu cywilnego i wspólnota nazwiska. To jasny sygnał, że ich zdaniem pary jednopłciowe i tęczowe rodziny nie zasługują na równe traktowanie. W czwartek, 11 lipca, weź udział w demonstracji w Warszawie, Poznaniu lub Krakowie – im nas więcej, tym lepiej!
Przyjęcie ustawy przez Radę Ministrów planowane jest na IV kwartał tego roku. Mamy więc kilka miesięcy, by żądać związków partnerskich w wersji kompleksowej — bez zostawiania rodzin i dzieci na lodzie, bez odzierania zakochanych ludzi z godności i udawania, że chodzi o jakieś platoniczne umowy cywilno-prawne.
Widzimy się:
- Kraków – 19.00, ul. Batorego 2, przed biurem PSL (organizują Queerowy Maj, Równość.org.pl i Federacja Znaki Równości) – więcej informacji
- Poznań – 18.30, Plac Mickiewicza (organizuje Kolektyw PyRA) – więcej informacji
- Warszawa – 19.00. ul. Matejki obok Al. Ujazdowskich, przed Sejmem (organizuje Miłość Nie Wyklucza; wsparcie: Grupa Stonewall, KPH, Kultura Równości) – więcej informacji
Dlaczego protestujemy, skoro taka ustawa jest lepsza niż nic?
- Bo rząd, a zwłaszcza jego konserwatywna część w postaci PSL, musi usłyszeć, że potrzebujemy i żądamy więcej. Prawa człowieka to nie prezent od polityków i polityczek — oni mają obowiązek o nie dbać.
- Nie zgadzamy się na to, by PSL i rząd segregowały polskie rodziny na lepsze i gorsze i ignorowały, że tysiące dzieci wychowują się z dwiema mamami lub dwoma ojcami.
- Nie zgadzamy się, by parom jednopłciowym zakazywać uroczystości w urzędach stanu cywilnego, a zawarcie związku sprowadzać do podpisania umowy. Nie pozwolimy odzierać miłości z godności!
Organizujcie się, planujcie kolejne manifestacje i dawajcie znać, bo przed nami pół roku naciskania na rząd!
Nowa jakość – KPH w Ministerstwie Sprawiedliwości
KPH zabiega o wprowadzenie zmian prawnych w wielu obszarach dotyczących równouprawnienia osób LGBT+ i szuka rozwiązań, które już teraz są możliwe do wprowadzenia. W tym celu spotkały_liśmy się z Marią Ejchart, Podsekretarzynią Stanu oraz z zastępczynią Dyrektora Generalnego Służby Więziennej płk. Renatą Niziołek w Ministerstwie Sprawiedliwości.
Podczas spotkania poruszyły_liśmy wiele ważnych tematów, takich jak konieczna nowelizacja Kodeksu karnego w zakresie przestępstw z nienawiści i mowy nienawiści czy procedura uzgodnienia płci w Polsce. Rozmawiały_liśmy również o osobach transpłciowych odbywających karę pozbawienia wolności – zwróciły_liśmy uwagę na konieczność wdrożenia szeregu kompleksowych rozwiązań w zakresie zabezpieczenia i poprawy sytuacji osób transpłciowych. Wskazały_liśmy konkretne propozycje i zwróciłyśmy uwagę, że sytuację mogłyby poprawić wytyczne Generalnego Dyrektora Służby Więziennej dotyczące osób transpłciowych odbywających karę pozbawienia wolności. Taki dokument dałby możliwość wprowadzenia zmian prawnych niewymagających ustawy, co stanowi szybsze rozwiązanie. KPH postulowało, żeby do tworzenia tych wytycznych zaprosić organizacje pozarządowe działające na rzecz równouprawnienia osób LGBT+, prawników i prawniczki reprezentujące osoby osadzone oraz społeczność osób transpłciowych.
Mamy nadzieję, że wspólnie uda nam się wypracować kompleksowy dokument, który zostanie przyjęty i pozwoli na odbywanie kary pozbawienia wolności w godnych warunkach, bez naruszeń praw człowieka.
Rozmawiały_liśmy także o pracach i planach Ministerstwa w zakresie dotyczącym równouprawnienia osób LGBT+ w Polsce. Dzisiejsze spotkanie dobrze wróży przyszłej współpracy.
W spotkaniu uczestniczyły_li ze strony KPH:
Przemysław Walas (Kierownik rzecznictwa), Annamaria Linczowska (koordynatorka ds. rzecznictwa i działań prawnych)
Dziękujemy za spotkanie, które zapowiada owocną współpracę z Ministerstwem Sprawiedliwości.
Prawa młodzieży transpłciowej w świetle Karty Praw Podstawowych UE
Prawo do życia w zgodzie z własną tożsamością płciową, będąc elementem godności ludzkiej, jest podstawowym i niezbywalnym prawem człowieka przysługującym każdej osobie.
Publikacja GrowSPACE „Prawa młodzieży transpłciowej w świetle Karty Praw Podstawowych UE” powstała z myślą o szerzeniu edukacji, zarówno w stosunku do transpłciowych osób uczniowskich w zakresie świadomości przysługujących im praw, jak i osób nauczycielskich, których postawa i zachowanie mają ogromny wpływ na ich realizację.
Pobierz publikację
Tęczowe rodziny na spotkaniu z Marszałkiem Szymonem Hołownią
W czwartek, 27 czerwca odbyło się spotkanie tęczowych rodzin z Marszałkiem Sejmu i liderem partii Polska2050, Szymonem Hołownią. Rodziny rozmawiały z Marszałkiem Hołownią o swoim życiu i o tym, jaki wpływ na ich sytuację ma brak regulacji dotyczących związków partnerskich.
W spotkaniu udział wzięły Karolina i Ola – mamy Olka i Jagny (@mamo_patrz), Michalina i Remigia, które spodziewają się dziecka, Anna (ma dziecko ze swoją partnerką), mama Patrycja z rodziną (@matki_polki_teczowe), posłanka Koalicji Obywatelskiej Monika Rosa oraz przedstawicielki KPH – Joanna Skonieczna i Annamaria Linczowska.
Rozmawiałyśmy o tym, jak brak związków partnerskich wpływa na życie i na bezpieczeństwo rodzin w Polsce, a także o planowanych założeniach projektu ustawy o związkach partnerskich. Takich rodzin jak te, które wzięły udział w rozmowie, są w Polsce dziesiątki tysięcy. Rodziny pokazały dzisiaj, że tak jak Szymon Hołownia, najbardziej na świecie kochają swoje dzieci i zależy im na ich bezpieczeństwie. I tak samo, jak dla niego i jego wyborców i wyborczyń, ważne są wartości rodzinne.
Przypominamy posłom i posłankom Trzeciej Drogi, że nie mają się czego bać – ich elektorat popiera związki partnerskie (84% – patrz: Związki partnerskie dzielą koalicję. Polacy zabrali głos) oraz rozwiązania zapewniające bezpieczeństwo dzieciom, które się w nich wychowują (75% – patrz: Sensacyjny sondaż: nawet wyborcy PiS za prawem do przysposobienia dziecka w parach jednopłciowych).
Dzisiejsze spotkanie to kolejny etap planu działania KPH:
- poniedziałek (24 czerwca): konferencja prasowa z udziałem Amnesty International, Stowarzyszenia Miłość Nie Wyklucza oraz tęczowej rodziny, na której wspólnie apelowaliśmy o wysłuchanie (patrz: Konferencja prasowa ws. rządowego projektu o związkach partnerskich – 24 czerwca, g. 10:00),
- środa (26 czerwca): konferencja prasowa w Sejmie z udziałem tęczowych rodzin (patrz: Konferencja prasowa tęczowych rodzin w Sejmie – 26 czerwca, ok. 11:00), podczas której Mamy opowiedziały, z czym borykają się jako tęczowe rodziny mieszkające w Polsce oraz zaapelowały do polityków i polityczek PSL o rozmowę jak rodzic z rodzicem (patrz: Posłowie i posłanki PSL ignorują zaproszenie tęczowych rodzin do rozmów),
- czwartek: spotkanie tęczowych rodzin z marszałkiem Hołownią.
Panu Marszałkowi Hołowni dziękujemy za spotkanie i za otwartość na rozmowę. Mamy nadzieję na takie rozmowy w przyszłości, również w innych obszarach dotyczących równouprawnienia osób LGBT+. Doceniamy również, że barierki sprzed Sejmu nie zniknęły tylko symboliczne.
„Dom dla lalek” oraz wystawa „get over it” pod matronatem KPH
Karolina Balcer, Iwona Demko, Adam Łucki, Małgorzata Mycek, Oliwer Okręglicki, Niko Płaczek, Ada Adu Rączka, Sebulec – to osoby artystyczne, których prace zobaczyć będzie można na dwóch nowych wystawach w bytomskiej Kronice. Zapraszamy Was do „Domu dla lalek”, w którym snuć będziemy historie samostworzenia i na wystawę „Get over it”, która przybiera formę przewodnika po zagadnieniach queerowej inkluzywności. Wernisaż odbędzie się w sobotę 29 czerwca o godz. 19:00. KPH objęło matronat nad wystawami.
Według rankingu „Rainbow Map” przygotowywanego przez ILGA-Europe, Polska po raz piąty z rzędu jest najbardziej homofobicznym i transfobicznym krajem Unii Europejskiej, zajmując 42. pozycję na 49 miejsc. Mimo tak niechlubnego wyniku, sztuka queerowa ma się coraz lepiej, prace które zostały wybrane odnoszą się do doświadczenia odmienności w sposób afirmatywny i optymistyczny – mówi o wystawie „Get over it” jej kurator Paweł Wątroba.
Wydarzenie wpisuje się w obchody Miesiąca Dumy, stanowiąc zaproszenie do wspólnego świętowania bogactwa queerowej kultury i życia w zgodzie ze sobą.
Na wystawie przyglądamy się kwestii inkluzywności, czyli strategii przeciwstawiającej się tworzeniu zamkniętych grup społecznych, których istnienie jest przejawem dyskryminacji osób ze względu na ich wybrane cechy. Perspektywa inkluzywna uwzględnia, szanuje i akceptuje różnorodność. To gotowość na zmiany i chęć ich zrozumienia, a także uczenia się.
Wraz z osobami artystycznymi podejmowany jest temat queerowej inkluzywności, poruszając takie zagadnienia jak niebinarność, transpłciowość, wykluczenia krzyżowe czy język włączający. Prezentowane dzieła, uzupełnione o kampanie społeczne zaproszonych do współpracy organizacji, składają się na tęczowy przewodnik po społecznościach mniejszościowych.
Zagadnienia transpłciowości i tranzycji w swojej twórczości porusza Oliwer Okręglicki. Jego narracja prowadzi nas od skojarzenia z „potwornością”, poprzez realia korekty płci w Polsce i czułe „zszywanie” siebie na nowo. Niebinarne odmiany językowe pojawią się za sprawą poezji z tomiku „Chciałośmy” Ady Adu Rączki, Małgorzata Mycek zaprezentuje utopijną wizję budowania nowego świata na ruinach patriarchatu, a Niko Płaczek podzieli się swoim wideo manifestem „Niebinarki”. Istotą opiekuńczą całego wydarzenia będzie natomiast „Duszka” Sebulca, której wizerunek ma być współczesną reprezentacją wszystkich osób nienormatywnych, pomijanych w kulturze popularnej. Rzeźba w pozie otwartości zapraszać będzie do interakcji i wtulania się w jej różowe futro.
„Dom dla lalek” to natomiast zaproszenie do voyeurystycznej podróży w czasie i przestrzeni wraz z osobami artystycznymi, które zgodziły się podzielić swoim intymnym światem dzieciństwa i domu rodzinnego. W quasi-domowej przestrzeni wystawy podjęta zostaje próba odzyskania autonomii, poprzez stworzenie utopii idealnego dziecięcego pokoju, odzwierciedlającego skrywane w przeszłości aspekty osobowości, fantazje, realne pragnienia i bolączki. Tworząc od nowa własne dziecięce pokoje, Karolina Balcer, Iwona Demko, Adam Łucki i Małgorzata Mycek budują w przestrzeni galeryjnej dom dla lalek w skali rzeczywistej, w którym bawią się w siebie. Tutaj każda osoba może być „Grande Pandore” – naturalnej wielkości lalką, odgrywającą rolę wcześniej zakazaną przez rodzinę, szkołę, kościół czy społeczność lokalną. W ten sposób, poprzez zaopiekowanie siebie, palący przez lata wstyd powoli zamienia się w dumę.
Lalki przywołujemy nieprzypadkowo. W wielu kulturach lalka jest ściśle związana z granicznym momentem przejścia, a domy dla lalek stanowią miniaturowe odzwierciedlenie porządków społecznych. Na naszej wystawie stają się narzędziem samokreacji – mówią Agata Cukierska i Katarzyna Kalina, kuratorki wystawy.
Wystawa odbywa się w ramach cyklu „Służbówka”, długofalowego projektu artystycznego realizowanego w CSW Kronika od 2018 roku. Kluczowy dla niego jest fakt potraktowania sztuki jako narzędzia działającego w rzeczywistym świecie. Nazwa pochodzi od jednego z pomieszczeń CSW Kronika, będącego niegdyś pokojem dla służby, obecnie przestrzeni wystawienniczej. Wykorzystując je w celu prezentacji sztuki, zachowując jednocześnie pierwotną nazwę, symbolicznie odwracamy role: pomieszczenie galerii ma pełnić funkcję służebną wobec społeczności wykluczonych, być miejscem, w którym będą one mogły wyrazić siebie w twórczy sposób.
Oba wydarzenia potrwają od 29 czerwca do 11 października.
Dowiedz się więcej na temat wystawy „Dom dla lalek”
Dowiedz się więcej na temat wystawy „Get over it”
Wystawa MARIAŻ „TIES THAT BIND” POD MATRONATEM KPH
Warszawska wystawa „Mariaż” przyjmuje kształt przenikającej się prezentacji najnowszych prac i realizowanych długoterminowo indywidualnych działań i gestów Viktoryi Hrabennikavej i Kamila Wesołowskiego, zapraszając osoby oglądające do dyskusji na temat widoczności zmarginalizowanych podmiotowości, przeoczonych ciał i niedosłyszanych głosów. KPH objęło matronat nad wydarzeniem.
Dialogiczna wystawa łączy wykreowane poprzez prace obu osób artystycznych światy i obecne w nich wątki wyobrażeń oscylujących wokół reprezentacji queerowych podmiotowości. Zderza osobiste wypowiedzi oraz pokrewne i jednocześnie odmienne względem siebie kody wizualne, zacierając jednocześnie granicę między fantazją a rzeczywistością. Zaprasza do wspólnej medytacji nad strategiami osób nieheteronormatywnych i mikropolityk tożsamości w krajach, takich jak Polska i Białoruś, dając pretekst do urzeczywistniania się potencjalnych queertopii w najbliższej przyszłości i ujawniając jak pozornie niemożliwe, staje się faktem.
Prace Viktoryi Hrabennikavej i Kamila Wesołowskiego współtworzą szerszą, kolektywną opowieść o odzyskiwaniu sprawczości osób nieheteronormatywnych oraz ich sojuszniczek i sojuszników, które mogą się spotykać w przestrzeni wystawy, by kontynuować poruszane w prezentowanych pracach wątki i snuć wyobrażenia, a może i kreować — bezpieczniejsze i bardziej inkluzywne miejsca.
Zapraszamy do korzystania z mini-biblioteki Baby Azyl oraz udziału w programie spotkań i wydarzeń performatywnych z udziałem Vlady Khmel, Filipa Kijowskiego, Marcina Kitty Kosakowskiego i Katarzyny Perlak. Osobą kuratorską wystawy jest Romuald Demidenko.
Szczegóły:
- otwarcie: 29 czerwca 2024 r., godz. 14.00 – 18.00
- wystawa trwa: 29 czerwca 2024 r. – 7 września 2024 r.
- Galeria Promocyjna, Staromiejski Dom Kultury, Warszawa
Posłowie i posłanki PSL ignorują zaproszenie tęczowych rodzin do rozmów
Ważą się losy rządowego projektu ustawy o związkach partnerskich – nie mamy jednak wątpliwości, że przysposobienie wewnętrzne jest jego integralną częścią. W środę, 26 czerwca w Sejmie odbyła się konferencja prasowa dotycząca związków partnerskich oraz przysposobienia wewnętrznego dzieci. Głos zabrały osoby, które tych zmian potrzebują i których te zmiany dotyczą – tęczowe rodziny. Dzień wcześniej rodziny poprosiły posłów i posłanki PSL o spotkanie – niestety ostatecznie do niego nie doszło.
Paulina i Patrycja z Vincentem, Nadzieją i Dominiką (@matki_polki_teczowe), Aleksandra i Karolina z Olkiem (@mamo_patrz), Anna oraz Michalina i Remigia opowiedziały o tym, dlaczego potrzebują związków partnerskich, wskazały czego się obawiają nie mogąc sformalizować swojego związku i wiedząc, że państwo polskie nie chroni ich dzieci.
Zobacz zapis z konferencji
Dlaczego tęczowe rodziny potrzebują ustawy o związkach partnerskich?
Takich rodzin, jak te obecne w Sejmie, są w Polsce dziesiątki tysięcy. Wszystkie rodziny i wszystkie dzieci potrzebują zagwarantowania bezpieczeństwa. Tęczowe rodziny chcą m.in.:
- zabezpieczyć sytuację dziecka na wypadek śmierci mamy biologicznej, która jest wpisana w dokumentach – obecnie mama społeczna jest obcą osobą dla dzieci i w razie śmierci mamy biologicznej, dzieci mogą trafić pod opiekę innych osób (np. dziadków), a nie mamy społecznej, którą znają i z którą się wychowują,
- uregulować kwestie dotyczące podejmowania decyzji w codziennych sprawach, takich jak np. wizyta u lekarza lub odbiór ze szkoły – obecnie mama społeczna musi posiadać szereg upoważnień,
- swobodnie podróżować z dzieckiem – tak, aby dziecko mogło podróżować pod opieką każdej z mam, bez konieczności przedstawiania szeregu upoważnień przez mamę społeczną,
- uregulować kwestie dotyczące dziedziczenia przez partnera lub partnerkę z mocy ustawy i korzystania ze zwolnienia z podatku,
- uregulować kwestię zwolnienia z podatku od darowizn między bliskimi osobami,
- decydować o sposobie pochówku swojej partnerki lub swojego partnera,
- mieć możliwość przyjęcia nazwiska partnera/partnerki lub wspólnego nazwiska,
- być traktowane przez polskie państwo jak rodzina.
Związki partnerskie to nie “wymysł” osób aktywistycznych i organizacji pozarządowych. Brak związków partnerskich dotyka prawdziwych realnych rodzin – za tym brakiem stoją historie, które mają twarze i te twarze pokazaliśmy_łyśmy podczas konferencji prasowej w Sejmie.
Posłowie i posłanki PSLu ignorują zaproszenie tęczowych rodzin do rozmów
Przed konferencją prasową, tęczowe rodziny zaprosiły posłów i posłanki z PSL-u na spotkanie, aby porozmawiać z nimi jak rodzic z rodzicem. Niestety, ich prośba została zignorowana, a jedyną osobą z PSL-u, z którą udało im się chwilę porozmawiać był Marek Sawicki – niestety to „spotkanie” nie należało do najprzyjemniejszych.
Zobacz, jak przebiegało „spotkanie” z Markiem Sawickim
Panel “Podwójnie wykluczeni? O dyskryminacji krzyżowej w polskiej społeczności queerowej” pod matronatem KPH
Czy osoba dyskryminowana może dyskryminować? Co w przypadku, kiedy kategorie dyskryminacji się na siebie nakładają? Innymi słowy: gdzie kończy się inkluzywność, a zaczyna wykluczenie i jak dążyć do intersekcjonalnej równości? Zapraszamy na panel “Podwójnie wykluczeni? O dyskryminacji krzyżowej w polskiej społeczności queerowej”. KPH objęło matronat nad wydarzeniem.
Już 30 czerwca o 15:00 zapraszamy do hotelu Sheraton przy ul. Bukowskiej 3/9 w Poznaniu na panel “Podwójnie wykluczeni? O dyskryminacji krzyżowej w polskiej społeczności queerowej”, podczas którego o skrzyżowaniu niepełnosprawności, neuroróżnorodności i niebiałego koloru skóry z queerowością opowiedzą neuroatypowa samorzeczniczka Ida Tymina (ona/jej), aktywista Miki Skawiński (on/jego), osoba performerska Babcia (zaimki dowolne) i edukator seksualny Mikołaj Jabłoński (on/jego).
Panel będzie tłumaczony na Polski Język Migowy. Miejsce dostępne dla osób z niepełnosprawnością ruchową. Obok sali konferencyjnej będzie się znajdować pokój wyciszenia dla wszystkich tych, którzy tego potrzebują. Wstęp wolny!
Konferencja prasowa tęczowych rodzin w Sejmie – 26 czerwca, ok. 11:00
Rząd Donalda Tuska przez ponad pół roku nie podjął żadnych działań na rzecz zabezpieczenia sytuacji prawnej związków osób tej samej płci oraz tęczowych rodzin i wychowujących się w nich dzieci. Wiemy, że losy rządowego projektu ustawy o związkach partnerskich ważą się w tym tygodniu, a najmniej przychylną partią jest Polskie Stronnictwo Ludowe.
Wspólnie z posłanką Moniką Rosą, zapraszamy media na konferencję prasową, która odbędzie się w środę, 26 czerwca około godziny 11:00 w Sejmie RP (budynek C-D, I piętro, hol główny).
W konferencji wezmą udział tęczowe rodziny:
- Paulina i Patrycja z Vincentem, Nadzieją i Dominiką (@matki_polki_teczowe),
- Aleksandra i Karolina z Olkiem (@mamo_patrz),
- Anna, mama,
- Michalina i Remigia.
które opowiedzą posłom i posłankom koalicji rządzącej, dlaczego potrzebna jest ustawa o związkach partnerskich, wskażą czego się obawiają nie mogąc sformalizować swojego związku i wiedząc, że państwo polskie nie chroni ich dzieci.
Kogo nie widzi PSL? Nie widzi potrzeby zabezpieczenia 50 tys. tęczowych rodzin w założeniach ustawy o związkach partnerskich
Zgodnie z zapowiedziami Ministry ds. Równości Katarzyny Kotuli, w tym tygodniu ma zapaść decyzja, czy projekt ustawy o związkach partnerskich zostanie wpisany do rządowego wykazu prac legislacyjnych i programowych Rady Ministrów. Wpis taki daje szansę, że związki partnerskie zostaną wprowadzone w tej kadencji, jakiej nie daje procedowanie ustawy jako projektu poselskiego.
Wpisowi do wykazu sprzeciwia się PSL, który nie jest w stanie zaakceptować przysposobienia wewnętrznego dzieci w przedstawionych założeniach do ustawy. PSL, z Władysławem Kosiniakiem-Kamyszem na czele, nie widzi 50 tys. dzieci wychowujących się w tęczowych rodzinach. We wtorek, na posiedzeniu klubu, ludowcy mają podjąć decyzję. Przekonajmy ich, żeby podjęli tę właściwą.
Każde z nas może wpłynąć na decyzje PSL i każde z nas jest głosem za rządową ustawą o związkach partnerskich, gwarantującą bezpieczeństwo tęczowych rodzin. Co możesz zrobić?
- Wyślij maila do posłanek i posłów PSL, wzywając ich do poparcia związków partnerskich z przysposobieniem wewnętrznym. Lista maili: https://bit.ly/3xj73Oc
- Zadzwoń do biura poselskiego posła lub posłanki i umów się na spotkanie.
- Opublikuj w swoich mediach społecznościowych własny apel do PSL i Władysława Kosiniaka-Kamysza o poparcie wpisania do wykazu prac ustawy o związkach partnerskich z przysposobieniem wewnętrznym. Pobierz grafikę z apelem: https://bit.ly/3VT4N9H
Do swojego wpisu dodaj hashtag #RównaRodzina
Nie zapomnij oznaczyć profili PSL:
- Facebook: @nowePSL
- Instagram: @nowepsl
- X: @nowePSL
oraz profili Władysława Kosiniaka-Kamysza:
- Facebook: @kosiniakkamysz
- Instagram: @kosiniakkamysz
- X: @KosiniakKamysz
oraz profili Donalda Tuska:
- Facebook: @donaldtusk
- Instagram: @donaldtusk
- X: @donaldtusk
Każde działanie jest ważne, a presja każdej osoby na PSL przybliża nas do sukcesu!
